Najbardziej popularne jest picie ziół i spożywanie suplementów, które są adaptogenami (to pojęcie coraz częściej gości w naszym słowniku). Dla niezaznajomionych wyjaśniam. Adaptogeny to nietoksyczne rośliny mające wpływ na reakcję naszego organizmu w przypadku stresu, niesprzyjających warunków zewnętrznych oraz redukujące niekorzystne skutki stresu, a przy tym nie pozbawiają nas energii życiowej co mogą czynić niektóre mieszanki uspokajające.

Wielu z nas w momencie zdenerwowania, wyczerpania sięga po używki „stawiające na nogi” np. po kawę, która jest przeciwieństwem adaptogenu. Oczywiście zadziała, ale pozbawia nas też po pewnym czasie źródeł energii.

Wielką zaletą adaptogenów jest to, że jak dotąd nie stwierdzono żadnych niekorzystnych skutków ubocznych. Niemniej jednak jak w przypadku każdego zioła należy zachować umiar i zwrócić uwagę na łączenie ich z innymi środkami o podobnym działaniu np. antydepresantami czy alkoholem.

Osobiście uważam, że kobiety w ciąży i karmiące również powinny zachować rozsądek, ewentualnie zasięgnąć porady lekarza lub doświadczonego fitoterapeuty. Pamiętajmy, że wiele składników spożywanych przez matkę przedostaje się do pokarmu dla dziecka.

Najbardziej popularnymi adaptogenami są:

• ashwagandha, czyli inaczej witania ospała czy indyjski żen-szeń
• różeniec górski
• cytryniec chiński
• gotu cola inaczej wąkrotka azjatycka
• żen- szeń
• vilcacora inaczej koci pazur
• amla inaczej indyjski agrest
• ziele Damiana
• traganek pospolity
• tarczyca bajkalska

Adaptogenów nie należy stosować cały czas, zaleca się robić przerwę po 2-3 miesiącach. Wyraźnie odczuwalne skutki następują po ok 3 tygodniach stosowania.

Nieco inne działanie mają zioła typowo uspokajające, które możemy spożywać pojedynczo lub w mieszankach. Sporządzamy je najczęściej jako napary, odwary lub nalewki. Zazwyczaj działają one dużo szybciej, mają silniejsze działanie ale w przeciwieństwie do adaptogenów mogą mieć jeszcze inne działanie niekoniecznie korzystne dla nas. Dlatego zawsze warto zastanowić się lub skonsultować z kimś kompetentnym jeżeli chcemy włączyć je na stałe do naszej diety.

Najmocniejsze zioła na stres, uspokojenie i sen

• kozłek lekarski (waleriana)
• chmiel zwyczajny
• męczennica cielista
• serdecznik pospolity
• lawenda lekarska

Nalewka z serdecznika pospolitego (na stres, lęki, złe samopoczucie – działa silniej niż waleriana): 1 szklankę suszu serdecznika zalać 2 szklankami białego gronowego wina. Odstawić na 2 tygodnie, co parę dni potrząsając słoikiem. Po tym czasie przefiltrować do butelki z ciemnego szkła. Stosować w czasie stresu, dużego napięcia po 1 łyżce rozcieńczonej w wodzie 2 razy dziennie.

Mieszanka na stres i bezsenność o. Bonifratrów: Wymieszać w równych ilościach: melisę, nostrzyk, kozłek, serdecznik, dziurawiec, chmiel, wrzos, pierwiosnek i kwiat bzu czarnego. 1 łyżkę mieszanki zalać szklanką wrzątku i zaparzać 20 min. Pić 1 filiżankę przed snem.

Mieszanka przeciwstresowa i ułatwiająca zasypianie: Wymieszać 2 łyżeczki korzenia kozłka lekarskiego, 1 łyżeczkę szyszek chmielu, 2 łyżeczki liści melisy lekarskiej. Wszystko zalać gorącą wodą i podgrzać nie dopuszczając do wrzenia (doprowadzamy do temperatury ok. 90 st.C.) Odstawić pod przykryciem do ostudzenia po czym rozcieńczyć w stosunku 1: 1 (1/2 szklanki naparu i 1/2 szklanki wrzątku). Połowę naparu pijemy po południu a drugą połowę przed snem.

Uspokajające działanie w nocy mają poduszeczki z szyszek chmielu: Szyszki chmielu wsadzamy do bawełnianego woreczka i umieszczamy na poduszce, na której śpimy. Jeżeli temperatura w nocy nie jest zbyt wysoka, z szyszek wydzielają się lotne substancje działające przeciwlękowo i nasennie.

Kąpiel z liści melisy: 10 łyżek liści melisy zalewamy 4 szklankami wody i doprowadzamy do wrzenia. Odstawiamy na 15 min. po czym przecedzony płyn wlewamy do wanny z wodą.

Różeniec jest sukulentem, posiada grubą łodygę na której osadzone są jajowate lub lancetowate, szpiczasto zakończone listki pokryte woskiem W czasie kwitnienia na szczytach łodyg pojawiają się baldachy w kolorach zielonych, żółtych lub czerwonych.

Surowcem leczniczym różeńca jest kłącze, które po przełamaniu wydziela charakterystyczny różany zapach.

Różeniec górski stosowany jest od wielu wieków przez Skandynawów, Lapończyków, Eskimosów, ludność Syberii i Dalekiego Wschodu.

Roślina ta została wielokrotnie przebadana i w pełni zasłużyła na miano cudownego zioła. Zidentyfikowano w niej ok 150 związków bioaktywnych znajdujących się w kłączu.

Najważniejsze z nich to:

• fenylopropanoidy
• fitosterole
• flawonoidy
• fenolokwasy
• katechiny
• proantocyjanidyny

Działanie

W dawnych terapiach tradycyjnych różeniec wykorzystywany był do leczenia anemii, niepłodności, dolegliwości trawiennych, dla wzmocnienia siły fizycznej i uodpornienia na ciężkie warunki atmosferyczne, środowiskowe oraz w leczeniu depresji.

Obecnie jest polecany głównie jako adaptogen podnoszący odporność na stres .

Udowodniono, że różeniec:

• łagodzi negatywne objawy związane ze stresem zarówno emocjonalnym jak i fizjologicznym (zimno, głód, przegrzanie, brak snu)
• podnosi poziom dopaminy i serotoniny przez co poprawia nastrój i samopoczucie
• podnosi wydolność fizyczną i umysłową, ale nie otumania
• wpływa pozytywnie na procesy myślenia, zapamiętywania, kojarzenia, uczenia się, analizowania
• obniża poziom kortyzolu (hormonu stresu)
• regeneruje organizm po wysiłku fizycznym np. po treningu
• działa przeciwzapalnie
• jest bardzo silnym antyoksydantem
• wykazuje działanie ochronne na serce

Stosowanie

Według badań najbardziej skutecznym preparatem z różeńca jest nalewka.

Nalewka: Rozdrobnione kłącze zalać ciepłym 40% alkoholem w stosunku 1:5 i odstawić na 2 tygodnie.

Przefiltrować. Pić 2-3 razy dziennie po 5 ml.

Nie należy przekraczać a dawki gdyż może to skutkować uczuciem drżenia ciała, niepokoju, bezsennością, gonitwą myśli.

Zalecany czas terapii to 4 miesiące.

Sproszkowane kłącza różeńca: Spożywać 1 g. (ok 1/4 łyżeczki) 3 razy dziennie podczas posiłków.

Herbatka: 1 łyżkę rozdrobnionego kłącza zalać szklanką lekko przestudzonej wody i odstawić na ok 5 godzin. Najlepiej zrobić to na noc. Przecedzić i wypić w trzech porcjach w ciągu dnia. Do naparu można dodać sok owocowy lub miód.

Różeniec górski wykazuje synergię z ashwagandhą, żeń-szeniem syberyjskim, guaraną,

Przeciwwskazania: Różeńca nie należy spożywać podczas ciąży i karmienia piersią. Warto też zrezygnować z niego w okresie planowania zajścia w ciążę.

Ponieważ działa on pobudzająco i mobilizuje do działania lepiej spożywać go w ciągu dnia a nie na noc. Warto też zrezygnować z nadmiernego picia kawy gdyż oba napoje działają pobudzająco.

image credits: Jerzy Opioła, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons

W Polsce można go z powodzeniem uprawiać, jest odporny na niskie temperatury i kaprysy pogody.

Surowcami terapeutycznymi są owoce (błyszczące jagody o czerwonej barwie), liście, wierzchołki pędów i kora.

Nazwa chińska cytryńca oznacza owoc pięciu smaków, gdyż skórka i i miąższ owoców są słodkie i kwaśne a nasiona gorzkie i słone.

Składniki aktywne cytryńca chińskiego to:

• olejki eteryczne (aldehydy, ketony)
• kwasy: jabłkowy, cytrynowy, winowy, bursztynowy
• pektyny
• lignany (schizandrole A i B, schizandryny A i B, schizanteryny A, B, C, D, E)
• Witaminy C i E
• cukry
• garbniki

Działanie

Cytryniec chiński najbardziej zasłynął jako środek adaptogenny, zwiększający odporność na stres, zwiększający możliwości przystosowania się do nowego środowiska, poprawiający nasz nastrój i samopoczucie. Poprawia metabolizm mózgowia, nasila procesy poznawcze, poprawia pamięć i hamuje procesy zanikowe w układzie nerwowym.

Wskazaniami do stosowania cytryńca chińskiego są:

• depresja – pobudza do aktywności życiowej
• miażdżyca
• choroba Alzheimera
• stwardnienie rozsiane
• autyzm
• borelioza
• nowotwory
• niedokrwistość
• brak apetytu i problemy z trawieniem
• stany zapalne wątroby wywołane toksynami

Warto go stosować po przebytych chorobach wyniszczających.

Preparaty z cytryńca chińskiego połączone z hibiskusem, dziką różą, głogiem, bzem czarnym dostarczają łatwo przyswajalne karoteny, witaminę A, żelazo, fosfor, magnez, wapń i krzem.

Sposoby użycia

Owoce można używać do gotowania kwaśnych potraw i napojów lub do kisielu. Sproszkowane, suche owoce można spożywać w ilości 10 g, 2-3 razy dziennie dokładając je do koktajli, napojów albo łącząc z potrawami.

Z owoców można też wytłoczyć sok i zamrozić w woreczku do lodu. Po rozmrożeniu pić 30 – 50 ml 2 razy dziennie.

Konfitura z owoców: Świeże owoce zasypujemy cukrem w stosunku 1:1. Podgrzewamy na małym ogniu przez ok 1 godzinę. Doprowadzamy do wrzenia i gorącą konfiturę wkładamy do wyparzonych słoiczków, które przewracamy dnem do góry lub pasteryzujemy.

Herbatka z liści i gałązek cytryńca: 2 łyżki surowca zalewamy wrzątkiem i parzymy przez 30 min pod przykryciem lub stawiamy czajniczek na podgrzewaczu dla utrzymania temperatury.

Herbatka ma złocisty kolor i miły, orzeźwiający smak.

Przepis na nalewkę: 100g rozdrobnionych owoców zalać 500 ml czerwonego, wytrawnego wina i odstawić w ciemne, ciepłe miejsce na 3 tygodnie, po czym przefiltrować nalewkę. Pić 1 kieliszek dziennie przez 2 tygodnie. Kurację można powtarzać co 3 miesiące.

Przepis na nalewkę – bardziej słodką, deserową: 2 szklanki owoców zalewamy 1/2 l spirytusu 96% oraz 1/2 l wódki 40%. Odstawiamy w ciepłe, ciemne miejsce na 2 tygodnie. Alkohol filtrujemy dobrze wyciskając owoce, dodajemy 1/2 l miodu i lekko podgrzewamy w kąpieli wodnej, aby miód z alkoholem dobrze połączył się. Całość odstawiamy na tydzień i ponownie filtrujemy aby usunąć zbędny osad. Nalewkę odstawiamy w ciemne miejsce – będzie dojrzewała ok. 6 miesięcy.

Efekty po spożywaniu preparatów widoczne są po ok 2 tygodniach.

Przeciwwskazania: Nie odnotowano skutków ubocznych przy stosowaniu cytryńca chińskiego. Jednak nie powinny go spożywać kobiety w ciąży, osoby mające problemy ze snem, gdyż działa pobudzająco oraz osoby z wysokim ciśnieniem krwi.

Działanie

Współczesne badania naukowe potwierdzają pozytywny wpływ na układ sercowo-naczyniowy. Poprawia ona strukturę naczyń krwionośnych, działa przeciwzakrzepowo, reguluje ciśnienie tętnicze krwi i wspiera pracę serca.
Warto również stosować ją (wspomagająco wraz z innymi ziołami) jako składnik preparatów przeciwnowotworowych, przy chorobach wątroby ( marskość, wirusowe zapalenie typu C i B).
Wskazaniem do jej stosowania jest również zakażenie grzybicze np. Candida i infekcje.
Posiada bardzo silne działanie przeciwzapalne na układ pokarmowy i eliminuje toksyny zaburzające prawidłową pracę jelit.
Odwary z tarczycy bajkalskiej wpływają relaksująco na ciało i umysł, redukują napięcie nerwowe i ułatwiają zasypianie. Skutecznie działają jako adaptogen.
Tarczyca bajkalska stosowana zewnętrznie poprawia kondycję i koloryt skóry.

Sposoby stosowania

Odwar: 1 łyżkę rozdrobnionego korzenia zalać szklanką wrzątku i gotować na małym ogniu 5 min. Odstawić pod przykryciem jeszcze na 3 min. Pić podgrzany odwar 1-2 razy dziennie po szklance.

Olej: Rozdrobnione korzenie nawilżyć spirytusem i odstawić na 30 min. Zalać podgrzanym do 80 st.C olejem (najlepiej z pestek winogron). Odstawić na dwa tygodnie. Przefiltrować i przechowywać w ciemnej butelce w chłodnym miejscu. Stosować zewnętrznie do pielęgnacji skóry, przy trądziku, zmianach dermatologicznych, oparzeniach lub spożywać 10 ml 2 razy dziennie.

Nalewka: Rozdrobniony korzeń zalać alkoholem w stosunku 1:5 i odstawić na dwa tygodnie. Przefiltrować. Zażywać 2-3 razy dziennie 5 ml nalewki rozcieńczonej w wodzie.

Korzeń tarczycy możemy wykorzystać również jako maseczkę na twarz, dekolt i szyję:
Wysuszony korzeń mielimy dokładnie na proszek. Zwilżamy wodą, olejem dziurawcowym lub żywokostowym. Możemy też użyć wywaru z nagietka lub lawendy. Nakładamy na 15 min, po czym zmywamy letnią wodą lub ulubionym tonikiem. Nie wycieramy, aby składniki dobrze się wchłonęły.

image credits: Kor!An (Андрей Корзун), CC BY-SA 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0, via Wikimedia Commons